Milli Kimlik

3 days ago | [YT] | 49

Milli Kimlik

2 weeks ago | [YT] | 349

Milli Kimlik

‼️ 1551: "Həqiqətən də, heç bir silahlı qüvvə Səfəvilərin gücünə tab gətirə bilmirdi."

📜İtalyan tarixçisi Paolo Giovio Şah İsmayılın şöhrətini, hərbi qüdrətini və əzəmətini belə qələmə almışdı..

"İsmayıl Səfəvi öz dövründə bütün dünyanı şöhrətinin sədası ilə doldurmuşdu. O, parlaq, nurlu və hökmdarlara xas əzəmətli çöhrəsi ilə öz xalqı arasında belə, özündən daha heyrətamiz və daha vüqarlı görünürdü.

O, böyük Uzun Həsən padşahın qızından olan nəvəsi, Heydərin oğlu idi. Heydərə “Hardueli” ləqəbi verilmişdi. İsmayıl gənclik çağında gizli və qapalı şəraitdə böyümüşdü. Buna baxmayaraq, gözəl çöhrəsi ilə bütün yaşıdlarını geridə qoyurdu.

Yetkinlik yaşına çatdıqda isə möhkəm və qüvvətli bədən quruluşu, at çapmaq və ox atmaq məharəti ilə bütün döyüşçülərdən üstün oldu.

Yaşı artdıqca dövlət işlərinin incəliklərini və hərb sənətinin sirlərini mənimsəməkdə o qədər yüksəldi ki, bütün ömrü boyu qazandığı ucalıq adi insan ölçüsünü aşır, onu sanki fani insandan daha çox ilahi bir varlığa yaxın göstərirdi. Buna görə də ona fövqəladə ehtiramla yanaşılırdı.

Onun müharibələrdə gördüyü işlər həqiqətən heyrətamiz idi: həm qazandığı qələbələrin çoxluğu, həm bu qələbələrin miqyası, həm də zəfərdən-zəfərə ardıcıl və uğurlu bir sürətlə irəliləməsi baxımından.

Həqiqətən də, heç bir silahlı qüvvə Səfəvilərin gücünə tab gətirə bilmirdi.

Nəhayət, İsmayıl şöhrətinin zirvəsində, ətrafındakı düşmənləri məğlub edib hər tərəfdə sülh və sakitlik yaratdığı bir vaxtda, qırx dörd yaşında, qarşıda daha uzun bir ömrün olduğuna böyük ümid bəslədiyi çağında ağır bir ov zamanı tutduğu ölümcül xəstəlikdən bir neçə gün içində həyatını itirdi.

➡️Paolo Giovio, "Elogia virorum bellica virtute illustrium" ("Hərbi şücaətləri ilə məşhur olan kişilərin tərifi"), 1551-ci il.

1 month ago | [YT] | 58

Milli Kimlik

‼️ Qədim Skiflərin şanlı varisləri – Qızılbaşlar

Qızılbaşların İskit papaqları...

Səfəvi tarixçisi İsgəndər bəy Münşi (1560–1634) “Aləmi bəzəyən Abbasın tarixi” adlı əsərində yazırdı:

“Şeyx Heydər (1460–1488) bir gecə sonralar həqiqətə çevriləcək bir röya gördü: Qeyb aləminin xəbərgətirənləri onun öhdəsinə qoydular ki, o, gərək On İki İmamın əlaməti olan qırmızı zolaqlı papaqla öz tərəfdarlarının başlarını bəzəsin.

Sultan Heydər bu yuxunu gördükdən sonra başına şadimanlıq papağı qoyub o vaxtlar dəbdə olan türkman papağını on iki zolaqlı Heydər papağı ilə əvəz etdi. Onun arxasınca gedənlər də o Həzrətə tabe oldular və bu xanədanın bütün üzvləri həmin dəyərli papağı başlarına qoymaqla başqalarından seçildilər. Elə buna görə də o şan-şöhrətli adamlar qızılbaş adı ilə məşhur oldular”.

Mehman Süleymanov “Şah İsmayıl Səfəvi” adlı əsərində yazır: “Bu papaqlar qırmızı rəngli keçədən olmaqla yuxarısı dairəvi və ensiz şiş ucluqla tamamlanırdı. Onun üstünə isə ağ və bəzən də yaşıl parça əmmamə kimi dolandırılırdı”.

Rəssam Fərəh Məmmədova yazır: Azərbaycan miniatürünün ən səciyyəvi əlaməti əsərlərdə Heydər tacının təsviridir. Heydət tacının miniatür sənətində əks olunması Azərbaycan miniatür ocağını Şərqin digər miniatür məktəblərindən ayırmaq işini xeyli asanlaşdırmışdır. İndi qətiyyətlə demək olar ki, XVI yüzilə aid elə bir Azərbaycan miniatürü yoxdur ki, orada qızılbaş papağı təsvir olunmasın”.

Səfəvi dövrünə aid miniatürlərdə qızılbaş papağı hündür, şiş ucluqlu baş geyimi kimi təsvir edilmişdir. Həmin şəkillərə diqqət yetirsək görərik ki, qızılbaş papağı 1969-cu ildə Qazaxıstandakı İssık kurqanından tapılmış “qızıl adam”ın baş geyimi ilə faktiki olaraq eynidir. Fərq yalnız qızılbaş papağının aşağı hissəsinə dolandırılmış əmmamədədir.

Sovet arxeoloqlarının ehtimalına görə, e.ə. V əsrə aid İssık kurqanı qədim saka xalqının ən böyük tayfasının – tiqraxaudaların yadigarıdır. Tiqraxauda sözü qədim dillərdə şiş, dik ucluqlu papaq mənasını verirdi. Əski yunan təsvirlərindən isə aydın olur ki, nəinki saka-skiflər, həm də onlardan əvvəlki kimmerlər də məhz belə papaqlar qoymuşlar.

Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin əvvəllərinədək qazax və qırğız qadınlarının ən populyar baş geyimlərindən biri olmuş saukele adlı papaq da məhz qədim saka papağının eynisidir. Qazax tarixçisi Məşhur Jüsip Köpeyulı (1858–1931) yazırdı ki, keçmişdə saukeleni ən varlı qazax kişiləri geyinirdilər.

Qırğızlar qızılla bəzədilən bu papağı şökülö adlandırırlar. Saukele və şökülö sözlərinin dəqiq mənaları bəlli deyil. Lakin aşağıdakı faktlara əsaslanaraq ehtimal edə bilərik ki, həmin adın ilkin forması “sarıkele” (sarıbaş) və ya “zarküle” (qızılbaş) olmuşdur.

Araz Şəhrilinin məqaləsindən

1 month ago | [YT] | 66

Milli Kimlik

"Sarayda olarkən mənə aydın oldu ki, Səfəvidə daha çox türkcə (müasir qavramda Azərbaycan dilində) danışırlar.Həqiqətən də türk dili Səfəvinin saray və böyüklərinin dilidir.Burada qarşılaşdığım qızılbaş atlılarının hamısı türkcə danışırdı və İsfahanda da eyni vəziyyət idi".

1617-ci ildə Səfəvi sərhədini keçən İtaliya səyyahı Pyerto della Vallenin yazdıqları.

"Səfəvi dövlətində qızılbaşların nüfuzu o qədər güclüdür ki, hazırda çox mühüm dövlət vəzifələri və orduda rəhbərlik onların əlindədir. I Şah Abbas da vaxtının çoxunu qulamlarla keçirir və onlarla türkcə danışır".

XVII əsr fransız səyyahı Jan Şardenin yazdıqlarından.

"Saray adamlarının dili türkcədir, burada üç dildən birində-türk, fars, ya da ərəb dilində danışırdılar. Saray əhli, hərbçilər, böyüklər türkcə danışır. Şah və sülalə üzvləri bütün əhalisin dili türkcə olan Azərbaycandandır".

XVII əsrdə Səfəvi sarayında olmuş fransız səyyahı Jan Batist Tavernyenin yazdıqları.

Səfəvi dövlətinə gəlmiş alman alimi Engelbert Kepfer isə bu məsələyə xüsusilə yer verərək yazırdı:

"Səfəvilər sülaləsinin ana dili olan türk dili Səfəvi sarayında geniş yayılmışdı. Türk dili saraydan tutmuş yüksək rütbəli və mötəbər şəxslərin evlərinə kimi yayılmış və nəticədə elə olmuşdur ki, şahın hörmətini qazanmaq istəyən hər kəs bu dildə danışırdı. İndi iş o yerə çatmışdır ki, başı bədəni üçün dəyərli olan hər kəs şah sarayında türkcə danışmalı idi".

Bu bilgilərdən də göründüyü kimi Azərbaycan Səfəvi Türk dövləti öz türklüyünü yaranışdan süquta qədər saxlamış və daim Azərbaycan türkləri tərəfindən idarə olunmuşdur.

Zabil Bayramlı, Tarix elmləri doktoru, professor.

Səfəvilər Dövləti azərbaycanlıların qurduğu ən güclü dövlətlərdən biridir və bizim qürur mənbəyimizdir.

1 month ago | [YT] | 108

Milli Kimlik

"Səfəvilər Dövlətini iranlılar yox türklər (azərbaycanlılar) yaratmışdılar və onlar da idarə edirdilər. Şah İsmayıl Azərbaycana mənsub olan Ərdəbil şəhərində anadan olmuşdur və onun ailəsi əsası Şeyx Səfiəddin tərəfindən qoyulmuş və əyalətin sərhədlərindən kənarda çoxdan geniş şöhrət tapmış Səfəviyyə və ya Səfəvilər dini ordeninə mənsub idi".

Fransız tarixçi Jan-Pol Runun "İranın və iranlıların tarixi" kitabında Şah İsmayıl Səfəvinin mənşəyi haqqında.

"Şah İsmayıl qızılbaş tayfalarının hamılıqla qəbul edilmiş rəhbəri idi, onu taxt-taca bu tayfalar gətirmişdi. Yarımköçəri türk tayfalarına yaxın və aydın dildə danışan və Azərbaycanda ideal türk dövləti yaratmış İsmayıl onların nəzərində ilahiləşmişdi.Həmin tayfalar bu ideal türk dövlətini Osmanlı Türkiyəsindən üstün tuturdular. Osmanlı Türkiyəsinin təbəəsi olmağı özləri üçün qəbuledilməz sayırdılar".

Məşhur Fransız tarixçi və türkoloq Jan-Lui Bake-Qramonun Şah İsmayıl haqda yazdıqları. (Jean-Louis Bacqué-Grammont ).

Mübariz Ağalarlı,
AMEA Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru.

Ruhu şad olsun şah babamızın !

2 months ago | [YT] | 77

Milli Kimlik

Şah İsmayıl Xətayi

2 months ago | [YT] | 114

Milli Kimlik

Səfəvi imperiyasının əhli-sünnə məzhəbli dövlət xadimləri

Səfəvi sarayında yaşamış polyak əsilli yezuit və səyyah Judasz Tadeusz Krusinski “İran səyahətnaməsi” adlı əsərində Səfəvi dövləti və dövlətin süqutu dövrü haqqında məlumatlar verir. O xüsusilə Səfəvi imperiyasında sünni məzhəbli bəzi dövlət xadimlərinin mövcudluğu və Səfəvilərin Qafqazdakı sünni əhalini xristian hücumlarından qorumaq məqsədilə onlara maliyyə yardımı göndərməsi barədə geniş qeydlər təqdim edir.

Krusinski Səfəvi sarayında olduğu müddətdə sünni məzhəbli baş vəzirin söhbətlərində iştirak etmiş və bu görüşlər zamanı topladığı məlumatları öz əsərində qeyd etmişdir. Onun yazdıqları həmin dövrün siyasi və dini münasibətlərini anlamaq baxımından mühüm mənbələrdən hesab olunur.

Səfəvi imperiyasının sünni məzhəbli dövlət xadimlərinin bəziləri:

Fətəli xan Dağıstani – Səfəvi dövlətinin Etimadüd-dövləsi (Dövlətin etimadı), yəni baş vəziri;

Qeyd: “Etimadüd-dövlə” Səfəvi dövlətinin ən üstün vəzifəsi idi, ordu və saray Səfəvi hökmdarından sonra birbaşa Etimadüd-dövləyə, yəni baş vəzirə bağlı idi.

Səfi xan Ləzgi – Çuxursəəd (İrəvan) bəylərbəyi;

Lütfəli xan Dağıstani – Səfəvi ordusunun baş komandanı və fars bəylərbəyi;

Aslan xan Dağıstani – Kuhgiluyə və Astarabad bəylərbəyi;

Həsənəli xan Dağıstani – Şirvan bəylərbəyi;

Məhəmmədəli xan – Səfəvi ordusunun baş komandanı və Çuxursəəd bəylərbəyi;

Məhəmməd xan – Herat bəylərbəyi.

Polyak Krusinski “İran səyahətnaməsi” kitabında Səfəvi dövlətinin sünni məzhəbli baş vəziri Fətəli xan Dağıstani haqqında yazır: “Etimadüd–dövlə”nin (Fətəli xan Dağıstaninin) məktubları şahın yazı və fərmanlarından daha təsirlidir. Etimadüd-dövlə (Fətəli xan) ləzgi olub, sünni müsəlmandır və ləzgilər üzərində xüsusi imtiyaz sahibidir. Şirvan və İrəvan qalasına qədər olan yerlər qardaşıoğlunun (Həsənəli xan Dağıstaninin) ixtiyarında olduğundan bu yerlərin işğal olunmamasına dair (sünnilərə) məktub yazmışdır. …Etimadüd-dövlə (Fətəli xan Dağıstani) şahın sadiq xidmətçisi və dövlətin xeyrini düşünən bütün işlərində şərəfli yetkin bir insan idi”.

Polyak səyyah Judasz Tadeusz Krusinski Səfəvi sarayında olduğu dövrdə Fətəli xan Dağıstaninin saraydakı toplantılarında iştirak etmişdir. Xüsusilə Fətəli xanın Səfəvi dövlətinin Qafqazdakı sünni əhalini xristian hücumlarından qorumaq məqsədilə onlara maliyyə yardımı göndərməsi ilə bağlı söylədikləri barədə qeydlər təqdim edir. Qeydlərə əsasən, məclisdə Fətəli xan Dağıstani aşağıdakı fikirləri söyləyir:

“Mənim Ləzgi əsilli və sünni olduğum cümləsinə gəlincə, Şah (Səfəvi) dövlətindəki sünni əhali sadiq və öz işləri güclərindədirlər və heç kim onlar haqqında mənfi bir şey eşitməmişdir. Mən Etimadüd-dövlə olanda ləzgiləri üsyanda gördüm. Ləzgilər İranda yaşadıqları Əlburz kimi dağlıq bölgədə, atalarınız (Səfəvi hökmdarları) zamanında onların zəbti (nəzarət altına almaq) gah çətinliklə, gah da könüllərini xoş tutaraq əldə edilirdi. Tədbir olaraq bu bölgədə bir neçə min döyüşçü əsgər saxlanılır, bundan başqa Şah Abbas xəzinədən ildə 1700 tümən axçanı (10000 pulu) onlara öz məmləkətlərini qorumaları və lazım olduqda müharibələrdə bizə (Səfəvi dövlətinə) yardıma hazır tutulmaları üçün vermişdir. Bölgədəki qarışıq vəziyyətdən istifadə edilərək və Rus təhlükəsi diqqətə alınaraq Ləzgilər yatışdırılmış, Gürcüstan valisi Vaxtan ilə Şahın dostlarına qılınc çəkməmək şərti ilə razılaşılmış və Şah Abbasın qanununa uyğun olaraq 94 qəbilə (ləzgi) rəisi Novruzda Tehrana gəlib maaşlarını istəyib birlik/ittifaq olduqlarını ifadə etmişdilər”.

Krusinski kitabında Fətəli xan Dağıstaninin qardaşı oğlu, Səfəvi ordusunun baş komandanı və fars bəylərbəyi Lütfəli xan Dağıstani haqqında da məlumat verir. Krusinskinin yazdığına görə, Lütfəli xan sünni məzhəbli olsa da, sünni Hotaki dövlətinə qarşı döyüşmüş və ömrünün sonuna qədər Səfəvi dövlətinə sadiq qalmışdır.

Lakin bəzi xainlərin xəyanəti nəticəsində o əsir alınaraq əfqanlara təhvil verilmiş və Mir Mahmud Hotaki tərəfindən amansız şəkildə öldürülmüşdür. Polyak səyyah Krusinski onun ölümü haqqında kitabında belə yazır: “İsfahan əfqanlar tərəfindən işğal edilən zaman Mir Mahmud Lütfəli xanın şah (Şah Sultan Hüseyn) və dövlət adamlarından incindiyini anlayıb (Mir Mahmud Lütfəli xanın) əfqanlara xidmət edəcəyini düşünərək ona şəfqət və ehtiram göstərdi. Lakin Lütfəli xan buna əhəmiyyət verməyərək, iranlılara (Səfəvi dövlətinə) meyl edərək (2-ci) Şah Təhmasibin yanına qaçdı. Bəzi (xain və satılmış) iranlılar isə əfqanlara öz səmimiyyət və məhəbbətlərini bildirmiş və Mir Mahmuda xidmət etmək məqsədilə Lütfəli xanı Bəni-İsfahanda saxlayıb Mir Mahmudun yanına gətirdilər. Mir Mahmudun ona (Lütfəli xana) yazığı gəlmir və onun bədəninin iki yerə bölünməsini əmrini verir. Lütfəli xanın hər tikəsini bir yola asdılar. Onun (Lütfəli xan Dağıstaninin) iki oğlu Şah Təhmasibin xidmətində olmuşdur”.

Səfəvi dövləti rəsmi olaraq şiə məzhəbini qəbul etsə də, dövlət idarəçiliyində sünni məzhəbli şəxslərə də yüksək vəzifələr verilirdi. Hətta bu sünni əhali xristian işğalçıların hücumlarından qorunur, onlara siyasi və maddi dəstək göstərilirdi. Bu isə Səfəvi hakimiyyətinin dövlət maraqlarını və siyasi sabitliyi məzhəb fərqindən üstün tutduğunu göstərən mühüm nümunələrdən biridir.

Mənbə: Judasz Tadeusz Krusinski’nin İran Seyahatnamesi, Nahide Şimşir, s. 81, 84, 86. “Post Yayınevi”, 2.baskı.

Qızılbaş Qlobal İrsi Təşkilatının əməkdaşı, araşdırmaçı Vahid İbayev

2 months ago | [YT] | 25

Milli Kimlik

Babəklə Şah İsmayıl arasında təxminən yeddi yüz il var. Ayrı-ayrı zamanlarda yaşayıblar, ayrı-ayrı qüvvələrlə vuruşublar. Amma ikisinin də adı Azərbaycanın yaddaşında qalıb. Özü də elə-belə yox.

Babəki bəzi toplumların "kafir" və ya "İslam düşməni" adlandırması düzgün deyil. Bu məsələ çox sadələşdirilib. O dövrün tarixçiləri Babək haqqında "zındıq", "mulhid" və buna bənzər ifadələr işlədiblər. "Zındıq" sözü dinə inanıb sonradan dindən çıxan şəxsə deyilir. Xilafət zamanında siyasi-dini ittiham kimi də istifadə olunub. Babək haqqında bu ifadənin işlədilməsi onun mütləq Allahı inkar etdiyini deyil, xilafətin nəzərində "dindən çıxmış şəxs" olduğunu göstərir. Babək Abbasi xəlifəsinə qarşı vuruşurdu və xilafətin siyasi-dini baxışında xəlifənin hakimiyyətinə qarşı çıxmaq dini nizama qarşı çıxmaq kimi də təqdim edilirdi. Yəni burada Peyğəmbərin (s) İslamı ilə xilafətin siyasi-dini anlayışını bir-birindən ayırmaq lazımdır. Oxşar siyasi məntiq Kərbəla hadisəsində də görünür: Həzrəti Hüseyn ibn Əlinin (ə) Yezid ibn Müaviyənin hakimiyyətinə qarşı çıxması hakimiyyət tərəfdarlarınca "itaətdən çıxmaq" kimi təqdim edilirdi. Deməli, bir şəxsin hakimiyyət tərəfindən "dindən çıxmış" və ya "azğın" adlandırılması onun Allahı inkar etdiyinin sübutu deyil.

Şah İsmayılda isə məsələ daha aydındır. O, müsəlman hökmdar idi, Səfəvi təriqətinin başçısı idi və Əhli-Beyt (ə) sevgisini öz dünyagörüşünün və qurduğu dövlətin əsas dayaqlarından birinə çevirmişdi.

İndi əsl oxşarlıq nədədir? Bax, əsas məsələ budur: hər ikisi öz zamanında böyük siyasi güclərə qarşı durub və Azərbaycan torpaqlarını böyük tarixi hadisələrin mərkəzinə çıxarıb. Babək uzun illər Abbasi xilafətinə qarşı vuruşub, ağır mübarizə aparıb və sona qədər təslim olmayıb. Şah İsmayıl isə əsrlər sonra böyük bir dövlət qurub, Azərbaycanı həmin dövlətin siyasi mərkəzinə çevirib. Xalqın yaddaşında onların yeri eyni deyil, amma hər ikisinin çox böyük yeri var. Babək daha çox azadlıq, müqavimət və boyun əyməməyin rəmzi kimi yaşayır. Şah İsmayıl isə dövlətçilik, siyasi birlik, türk dili və ədəbiyyatı, eləcə də Əhli-Beyt (ə) sevgisi ilə yadda qalıb. Əsrlər keçib, hakimiyyətlər dəyişib, sərhədlər dəyişib, amma bu iki ad xalqın yaddaşından silinməyib.

Bir də bunları birləşdirən başqa bir məsələ var: sonrakı dövrlərdə hər ikisini müxtəlif məqsədlərlə yozublar. Kimisi onları göylərə qaldırıb, kimisi isə əksinə, gözdən salmağa çalışıb. Ona görə Babək və Şah İsmayıl haqqında danışanda sonrakı əsrlərin onların üzərinə yapışdırdığı etiketləri bir kənara qoyub, mümkün qədər yaşadıqları dövrün şəraitinə və mənbələrinə baxmaq lazımdır. Bu gün də Babəki və Şah İsmayıl Xətaini aşağılayan, onları xalqın yaddaşından silməyə, tariximizdən çıxarmağa çalışan adamlar var. (Onlara adam dediyim üçün adamlardan üzr istəyirəm) Məncə, burada da bir sual vermək lazımdır: niyə? Bu iki şəxsiyyətin adının xalqın yaddaşında qalması kimə və nəyə mane olur?

Çox güman ki, kimisi bunu onların dini, əqidəvi və məzhəbi görüşlərinə görə edir. Kimisi onların bu torpaqlarda böyük siyasi güc yaratmaq, parçalanmış qüvvələri bir yerə toplamaq və vahid hakimiyyət qurmaq uğrunda apardıqları mübarizəni qəbul etmir. Kimisi də sadəcə bu xalqın tarixində böyük adların olmasını həzm edə bilmir. Səbəb nə olursa-olsun, bir xalqın tarixi şəxsiyyətlərini bilərəkdən alçaltmaq, onları yaddaşdan silməyə çalışmaq, nəticədə həmin xalqı öz tarixi yaddaşından uzaqlaşdırmağa xidmət edir. Çünki xalqın yaddaşından Babəki çıxarsan, onunla birlikdə bir müqavimət tarixini də çıxarırsan. Şah İsmayılı çıxarsan, bütöv bir dövlətçilik mərhələsini, Azərbaycanın siyasi mərkəz olduğu böyük bir dövrü və Xətainin türk dilində qoyduğu ədəbi irsi də kənara atmalı olarsan. Tarix isə xoşumuza gələn adamları saxlayıb, xoşumuza gəlməyənləri pozduğumuz dəftər deyil.

Babəki sevməyə bilərsən. Şah İsmayılın siyasətini tənqid edə bilərsən. Bu, normaldır. Tarixi şəxsiyyət tənqid olunmalıdır da. Amma tənqidlə tarixi şəxsiyyəti xalqın yaddaşından silməyə çalışmaq tamam ayrı şeylərdir. Birincisi tarixə münasibətdir, ikincisi isə tarixi yaddaşla mübarizədir.

Şah İsmayıl Babəkin davamçısı deyildi. Aralarında əsrlər, fərqli dünyalar və böyük fərqlər var. Amma onların yollarının kəsişdiyi bir yer var: dirənmək, iradə göstərmək və bu torpağın tarixində silinməyən iz qoymaq.

Bəlkə elə buna görə onların haqqında mübahisələr bu gün də bitmir. Çünki Babək də, Şah İsmayıl Xətai də sadəcə keçmişdə yaşayıb getmiş iki adam deyil. Bu xalq tarix, dövlət, azadlıq, kimlik və öz keçmişi haqqında düşünəndə qarşısına çıxan böyük tarixi adlardandır.

Onları sevmək məcburi deyil. Amma onları tarixdən silmək də heç kimin başı üçün deyil...

Namiq Haşimzadə

2 months ago | [YT] | 56

Milli Kimlik

Səfəvilərə dini-məzhəbi yönümlü iftira atanlara cavab

Səfəvi imperiyasının əhli-sünnə məzhəbli dövlət xadimləri

Səfəvi sarayında yaşamış polyak əsilli yezuit və səyyah Judasz Tadeusz Krusinski “İran səyahətnaməsi” adlı əsərində Səfəvi dövləti və dövlətin süqutu dövrü haqqında məlumatlar verir. O xüsusilə Səfəvi imperiyasında sünni məzhəbli bəzi dövlət xadimlərinin mövcudluğu və Səfəvilərin Qafqazdakı sünni əhalini xristian hücumlarından qorumaq məqsədilə onlara maliyyə yardımı göndərməsi barədə geniş qeydlər təqdim edir.

Krusinski Səfəvi sarayında olduğu müddətdə sünni məzhəbli baş vəzirin söhbətlərində iştirak etmiş və bu görüşlər zamanı topladığı məlumatları öz əsərində qeyd etmişdir. Onun yazdıqları həmin dövrün siyasi və dini münasibətlərini anlamaq baxımından mühüm mənbələrdən hesab olunur.

Səfəvi imperiyasının sünni məzhəbli dövlət xadimlərinin bəziləri:

Fətəli xan Dağıstani – Səfəvi dövlətinin Etimadüd-dövləsi (Dövlətin etimadı), yəni baş vəziri;

Qeyd: “Etimadüd-dövlə” Səfəvi dövlətinin ən üstün vəzifəsi idi, ordu və saray Səfəvi hökmdarından sonra birbaşa Etimadüd-dövləyə, yəni baş vəzirə bağlı idi.

Səfi xan Ləzgi – Çuxursəəd (İrəvan) bəylərbəyi;

Lütfəli xan Dağıstani – Səfəvi ordusunun baş komandanı və fars bəylərbəyi;

Aslan xan Dağıstani – Kuhgiluyə və Astarabad bəylərbəyi;

Həsənəli xan Dağıstani – Şirvan bəylərbəyi;

Məhəmmədəli xan – Səfəvi ordusunun baş komandanı və Çuxursəəd bəylərbəyi;

Məhəmməd xan – Herat bəylərbəyi.

Polyak Krusinski “İran səyahətnaməsi” kitabında Səfəvi dövlətinin sünni məzhəbli baş vəziri Fətəli xan Dağıstani haqqında yazır: “Etimadüd–dövlə”nin (Fətəli xan Dağıstaninin) məktubları şahın yazı və fərmanlarından daha təsirlidir. Etimadüd-dövlə (Fətəli xan) ləzgi olub, sünni müsəlmandır və ləzgilər üzərində xüsusi imtiyaz sahibidir. Şirvan və İrəvan qalasına qədər olan yerlər qardaşıoğlunun (Həsənəli xan Dağıstaninin) ixtiyarında olduğundan bu yerlərin işğal olunmamasına dair (sünnilərə) məktub yazmışdır. …Etimadüd-dövlə (Fətəli xan Dağıstani) şahın sadiq xidmətçisi və dövlətin xeyrini düşünən bütün işlərində şərəfli yetkin bir insan idi”.

Polyak səyyah Judasz Tadeusz Krusinski Səfəvi sarayında olduğu dövrdə Fətəli xan Dağıstaninin saraydakı toplantılarında iştirak etmişdir. Xüsusilə Fətəli xanın Səfəvi dövlətinin Qafqazdakı sünni əhalini xristian hücumlarından qorumaq məqsədilə onlara maliyyə yardımı göndərməsi ilə bağlı söylədikləri barədə qeydlər təqdim edir. Qeydlərə əsasən, məclisdə Fətəli xan Dağıstani aşağıdakı fikirləri söyləyir:

“Mənim Ləzgi əsilli və sünni olduğum cümləsinə gəlincə, Şah (Səfəvi) dövlətindəki sünni əhali sadiq və öz işləri güclərindədirlər və heç kim onlar haqqında mənfi bir şey eşitməmişdir. Mən Etimadüd-dövlə olanda ləzgiləri üsyanda gördüm. Ləzgilər İranda yaşadıqları Əlburz kimi dağlıq bölgədə, atalarınız (Səfəvi hökmdarları) zamanında onların zəbti (nəzarət altına almaq) gah çətinliklə, gah da könüllərini xoş tutaraq əldə edilirdi. Tədbir olaraq bu bölgədə bir neçə min döyüşçü əsgər saxlanılır, bundan başqa Şah Abbas xəzinədən ildə 1700 tümən axçanı (10000 pulu) onlara öz məmləkətlərini qorumaları və lazım olduqda müharibələrdə bizə (Səfəvi dövlətinə) yardıma hazır tutulmaları üçün vermişdir. Bölgədəki qarışıq vəziyyətdən istifadə edilərək və Rus təhlükəsi diqqətə alınaraq Ləzgilər yatışdırılmış, Gürcüstan valisi Vaxtan ilə Şahın dostlarına qılınc çəkməmək şərti ilə razılaşılmış və Şah Abbasın qanununa uyğun olaraq 94 qəbilə (ləzgi) rəisi Novruzda Tehrana gəlib maaşlarını istəyib birlik/ittifaq olduqlarını ifadə etmişdilər”.

Krusinski kitabında Fətəli xan Dağıstaninin qardaşı oğlu, Səfəvi ordusunun baş komandanı və fars bəylərbəyi Lütfəli xan Dağıstani haqqında da məlumat verir. Krusinskinin yazdığına görə, Lütfəli xan sünni məzhəbli olsa da, sünni Hotaki dövlətinə qarşı döyüşmüş və ömrünün sonuna qədər Səfəvi dövlətinə sadiq qalmışdır.

Lakin bəzi xainlərin xəyanəti nəticəsində o əsir alınaraq əfqanlara təhvil verilmiş və Mir Mahmud Hotaki tərəfindən amansız şəkildə öldürülmüşdür. Polyak səyyah Krusinski onun ölümü haqqında kitabında belə yazır: “İsfahan əfqanlar tərəfindən işğal edilən zaman Mir Mahmud Lütfəli xanın şah (Şah Sultan Hüseyn) və dövlət adamlarından incindiyini anlayıb (Mir Mahmud Lütfəli xanın) əfqanlara xidmət edəcəyini düşünərək ona şəfqət və ehtiram göstərdi. Lakin Lütfəli xan buna əhəmiyyət verməyərək, iranlılara (Səfəvi dövlətinə) meyl edərək (2-ci) Şah Təhmasibin yanına qaçdı. Bəzi (xain və satılmış) iranlılar isə əfqanlara öz səmimiyyət və məhəbbətlərini bildirmiş və Mir Mahmuda xidmət etmək məqsədilə Lütfəli xanı Bəni-İsfahanda saxlayıb Mir Mahmudun yanına gətirdilər. Mir Mahmudun ona (Lütfəli xana) yazığı gəlmir və onun bədəninin iki yerə bölünməsini əmrini verir. Lütfəli xanın hər tikəsini bir yola asdılar. Onun (Lütfəli xan Dağıstaninin) iki oğlu Şah Təhmasibin xidmətində olmuşdur”.

Səfəvi dövləti rəsmi olaraq şiə məzhəbini qəbul etsə də, dövlət idarəçiliyində sünni məzhəbli şəxslərə də yüksək vəzifələr verilirdi. Hətta bu sünni əhali xristian işğalçıların hücumlarından qorunur, onlara siyasi və maddi dəstək göstərilirdi. Bu isə Səfəvi hakimiyyətinin dövlət maraqlarını və siyasi sabitliyi məzhəb fərqindən üstün tutduğunu göstərən mühüm nümunələrdən biridir.

Mənbə: Judasz Tadeusz Krusinski’nin İran Seyahatnamesi, Nahide Şimşir, s. 81, 84, 86. “Post Yayınevi”, 2.baskı.

Qızılbaş Qlobal İrsi Təşkilatının əməkdaşı, araşdırmaçı Vahid İbayev

2 months ago | [YT] | 51